Opóźniona faza snu

Najczęściej występującym zaburzeniem rytmu snu i czuwania jest zespół opóźnionej fazy snu.

Bardzo typowy u nastolatków i młodych dorosłych (7-16%), ponieważ w tym okresie życia istnieje naturalna, fizjologiczna tendencja do chodzenia spać późno i późniejszego wstawania.
W zespole opóźnionej fazy snu zasypianie wieczorem i w konsekwencji budzenie się rano może być przesunięte nawet o ponad 2 godziny w stosunku do powszechnie przyjętych pór snu. Najczęstsze skargi osób cierpiących z powodu tego zaburzenia rytmu snu to nieodczuwanie senności wieczorem, zasypianie bardzo późno w nocy, a czasami nad ranem, przez to trudności z porannym budzeniem się i ciągłe uczucie zmęczenia w dni robocze. W przypadku braku rozpoznania problemu i zastosowania odpowiedniego leczenia, stan taki może utrzymywać się do końca życia, choć zazwyczaj nasilenie tych objawów maleje wraz z wiekiem. Okres jesieni i zimy z powodu krótszego dnia i przez to mniejszej ilości światła może nasilać te trudności. Ponieważ aktywność naukowa i zawodowa wymaga dostosowania się zazwyczaj do wczesnych pór wstawania rano, osoby z opóźnioną fazą snu mogą stosować rożne substancje stymulujące w ciągu dnia, np. duże ilości kofeiny, oraz leki nasenne wieczorem, co powoduje utrwalenie tego nieprawidłowego wzorca. Wiele osób dostosowuje też swoją aktywność zawodową do tego wewnętrznego rytmu, pracując w nocy. W dni wolne, a szczególnie dłuższe okresy urlopowe, łatwiej dostosować sen do własnego opóźnionego zegara, dzięki czemu problemy ze snem i nadmierną sennością w ciągu dnia mijają, a długość snu jest prawidłowa. Opóźniona faza snu u dużej części osób jest nawykowa, to znaczy wywołana celowym przedłużaniem rożnego rodzaju aktywności na późne pory wieczorne z jednoczesnym ograniczaniem jej w ciągu dnia.
Duże znaczenie ma tutaj ekspozycja na światło, które jest czynnikiem najbardziej aktywizującym mózg i hamuje wydzielanie przez szyszynkę melatoniny. Mały dostęp do światła w ciągu dnia oraz nadmierny w późnych godzinach wieczornych powoduje nasilenie objawów, podobnie jak zmiany godzin pracy i aktywności społecznej oraz częste podróżowanie ze zmianą stref czasowych. Z tego względu unikanie oglądania telewizji lub korzystania z urządzeń elektronicznych w porach wieczornych jest ważnym elementem profilaktyki i leczenia tego zaburzenia.

Leczenie zespołu opóźnionej fazy snu polega na stopniowym przyspieszaniu pory budzenia się lub przesuwaniu rytmu snu i czuwania. Aby uzyskać pożądane pory kładzenia się do łóżka i wstawania powinno się konsekwentnie opóźniać godzinę chodzenia spać o 1 – 3 godziny. Wstawanie o godzinach wcześniejszych powinno być połączone z wystawieniem się na jasne światło (fototerapia), a jeszcze szybsze efekty można uzyskać, podając melatoninę kilka godzin przed snem.