Co to jest rytm okołodobowy?

Zgodnie z występującym na świecie cyklem dnia i nocy prawie wszystkie gatunki wykazują codzienne zmiany w zachowaniu oraz fizjologii. Te cykliczne rytmy nie są prostą reakcją na cechy fizyczne środowiska, np. na brak światła, czy spadek temperatury, ale wynikają z własnych, endogennych rytmów biologicznych. Reguluje je zlokalizowany w przedniej części podwzgórza, w jądrach nadskrzyżowaniowych, „system pomiaru czasu”, który nazywamy zegarem biologicznym. Ustanowiony przez ten „zegar” rytm okołodobowy u większości ludzi jest nieznacznie dłuższy niż 24 godziny i każdego dnia musi zostać dostosowany, czyli skrócony do 24 godzin, czasu trwania doby. Podstawową funkcją rytmu okołodobowego jest to, że pozwala on przewidzieć zmiany cech fizycznych otaczającego środowiska, które związane są z dniem i nocą, oraz przygotować się do nich. Prawidłowy i stabilny rytm okołodobowy sprawia, że poszczególne procesy biologiczne zachodzą w organizmie w najbardziej odpowiednim momencie doby. Rytm okołodobowy wskazuje również porę najkorzystniejszą na sen oraz sprawia, że procesy fizjologiczne przebiegają we współpracy ze sobą. Zakłócenie tej harmonii prowadzi nie tylko do złego samopoczucia psychicznego, ale i różnych problemów zdrowotnych, np. zaburzeń funkcji poznawczych, zaburzeń endokrynologicznych, chorób układu pokarmowego oraz krążenia. Pierwszymi objawami zaburzeń rytmu okołodobowego są jednak przeważnie zaburzenia snu, skargi na brak możliwości zaśnięcia i utrzymania stanu czuwania w pożądanych porach doby.
Światło jest najważniejszym czynnikiem kształtującym rytm okołodobowy, a jego nadmiar w godzinach wieczornych hamuje wydzielanie melatoniny – „hormonu ciemności”. Z tego powodu przed snem nie powinno się korzystać z komputera, smartfona i innych ekranowych urządzeń elektronicznych. Ważna jest także systematyczna aktywność fizyczna, szczególnie rano i po południu. Ponadto na osłabienie rytmu okołodobowego mają wpływ nieregularne pory spożywania posiłków, czy aktywności umysłowej.

Wewnętrzny zegar biologiczny warunkuje też własny, dobowy rytm funkcjonowania, czyli chronotyp. To od niego zależy o jakiej godzinie kładziemy się spać i wstajemy, kiedy w ciągu dnia jesteśmy najbardziej aktywni i najlepiej nam się pracuje. Wyróżniamy dwa rodzaje chronotypu, które zasadniczo się od siebie różnią.