Rytm okołodobowy

Co może go zaburzyć?
Zaburzenia rytmu okołodobowego polegają na zakłóconej czynności wewnętrznego zegara biologicznego lub rozbieżnością pomiędzy wewnętrznym rytmem snu i czuwania, a 24-godzinnym rytmem aktywności fizycznej i społecznej danej osoby. Dzieje się tak, gdy na przykład planowana pora snu po zmianie nocnej przypada w całości lub częściowo na godziny, w których wewnętrzny zegar biologiczny promuje czuwanie. Bezsenność oraz nadmierna senność to objawy, które mogą być związane z zaburzeniami rytmu okołodobowego. Najczęściej manifestują się one jako trudności z zasypianiem i utrzymaniem snu, czyli częste i trwające długo wybudzanie się w nocy, a także uczucie nadmiernej senności w ciągu dnia. Mają one znaczący wpływ na pogorszenie funkcjonowania społecznego, zawodowego i edukacyjnego, ale również na stan zdrowia. Wśród tej grupy zaburzeń wyróżniamy zaburzenia endogenne oraz egzogenne. Objawem tych pierwszych jest najczęściej bezsenność w porach, które osoba przeznacza na sen, lub nadmierna senność wtedy, gdy pożądana jest aktywność. Przyczyną jest znacząca rozbieżność pomiędzy wewnętrznym rytmem okołodobowym a wymaganymi porami snu oraz aktywności szkolnej, zawodowej lub społecznej osoby. Występują one niezależnie od dobrej jakości i długości snu. Wyróżniamy tutaj zespół przyspieszonej i opóźnionej fazy snu, a także zaburzenie z nie – 24 godzinnym lub nieregularnym rytmem snu i czuwania. Natomiast zaburzenia egzogenne wynikają z pracy zmianowej, nieregularnego trybu życia lub ze zmian stref czasowych (jet lag). U osób cierpiących na zaburzenia rytmu snu częściej występują zaburzenia hormonalne, otyłość, cukrzyca i inne zaburzenia metaboliczne oraz choroby układu krążenia (np. nadciśnienie tętnicze). Zmniejszona sprawność poznawcza istotnie zwiększa też ryzyko wypadków, co zwraca uwagę na względy bezpieczeństwa osoby.

Praktyczne wskazówki kliniczne odnośnie leczenia zaburzeń rytmu okołodobowego snu i czuwania zostały podsumowane w zaleceniach Amerykańskiej Akademii Medycyny Snu. Najbardziej skuteczną interwencją w ich leczeniu okazało się być stosowanie melatoniny. Po jej przyjęciu należy unikać ekspozycji na światło, co dotyczy także oglądania telewizji oraz korzystania z urządzeń elektronicznych, emitujących niebieskie światło, najsilniej hamujące wydzielanie tego „hormonu ciemności”. W leczeniu tych zaburzeń stosuje się także fototerapię, czyli ekspozycję na jasne światło, zazwyczaj przez około 30 minut o ustalonej z lekarzem godzinie wstawania rano. Światło jest też czynnikiem, który najbardziej synchronizuje rytm okołodobowy. Podkreśla się jednak także interwencje behawioralne, mające wpływ na inne rytmy, np. posiłków, aktywności fizycznej, pracy, czasu wolnego – brak wdrożenia pewnych zmian w zachowaniu, szczególnie wieczorna ekspozycja na światło i nieprzestrzeganie stałej pory kładzenia się spać i wstawania rano również w dni wolne od pracy powodują, że leczenie melatoniną jest mniej skuteczne. Mimo że zasady te wydają się proste i oczywiste, jak np. ograniczenie kofeiny po południu i wieczorem, albo niepozwalanie sobie na drzemki w ciągu dnia, wiele osób pomija je, co uniemożliwia ustawienie prawidłowego rytmu okołodobowego.
Pomocne mogą być również techniki terapii poznawczo-behawioralnej bezsenności, to znaczy ograniczenie czasu w łóżku, technika kontroli bodźców, relaksacja i higiena snu.